Kafe aleak 51
k&g
 Slavoj Žižek
Staatskapelle Berlin / Zuz. Daniel Barenboim - Parsifal (Richard Wagner)
Teldec, 1989
bo





Parsifal’: irakurketa ‘komunista’ bat


Erromantizismoan, musikak bere rola aldatu zuen: ordurako ez zen hitz bidez emandako mezuaren laguntzaile hutsa, bere-berea zuen mezu bat zeukan/igortzen zuen, hitzen bidez emandakoa baino sakonagoa. Rousseau izan zen musikaren adierazpen ahalmen hori argi eta garbi artikulatu zuen lehenengoa, aldarrikatu zuenean musikak, hitzezko mintzamenaren ezaugarri afektiboak besterik gabe imitatu beharrean, “berez hitz egiteko” eskubidea izan behar zuela; hitzezko mintzamen engainagarrian ez bezala, musikan, Lacan parafraseatuz, egia bera ari da hizketan. Schopenhauerrek idatzi zuen musikak zuzen-zuzen aurkezten/azaltzen duela nahimen noumenala; mintzamena, ordea, irudikapen fenomenalera mugatuta geratzen da. Musika da subjektuaren egiazko bihotza azaltzen duen substantzia, Hegelek Munduaren Gaua deitu zuena, muturreko ezezkotasunaren amildegia: musika hitzez haragoko egiazko mezuaren eramaile bihurtzen da, Ilustrazioko logos arrazionalaren subjektutik Erromantizismoko “munduaren gaua” subjektura igaroz, hau da, subjektuaren muinaren metafora Egunetik Gauera igaroz. Hemen topatzen dugu Misteriotsua: jadanik ez kanpo-transzendentzia, baizik eta, Kanten bira transzendentalari jarraiki, Gauaren desmasia subjektuaren bihotzean bertan (Hilgabearen dimentsioa), Tomlisonek “subjektu kantiarra markatzen duen barneko bestemundukotasuna” deitu zuena. Musikak igortzen duena ez da jadanik arimaren semantika, hizkuntzazko esanguraz harago azpian dagoen jouissance-jario noumenala baizik. Noumenal hau eta Kant aurreko jainkozko Egia transzendentea errotik desberdinak dira: desmasia helezina da subjektuaren muina bera eratzen duena.

Operaren historian, bizi-desmasia sublime hori bi bertsio nagusitan suma daiteke, italiarrean eta alemanean: Rossini eta Wagner. Sublime rossinitarraren eta wagnertarraren aurkakotasuna bat dator guztiz Kanten sublime matematikoaren eta dinamikoaren arteko aurkakotasunarekin: Sublime rossinitarra matematikoa da, gainezka dituen eskaeren kopuru hutsa konprenitzeko subjektuaren ezgaitasuna aurkezten du; sublime wagnertarra, ordea, dinamikoa da, eskaera Bakarraren oroz gaineko indar kontzentratua aurkezten du: maitasun eskaera baldintzarik gabea. Esan daiteke halaber Sublime wagnertarra emozio absolutua dela.

Parsifal-en, grina ezin da jadanik gainditu birgizarteratzearen bidez, bertan modu gentrifikatu batean bizirik iraun dezan: grina zeharo ukatu behar du batek, erlijiozko jouissance-aren (gozamenaren) estasizko aldarrikapenean. Parsifal hasieratik bertatik lan zeharo anbiguotzat hartu zuten: artea goren-gorenean berriro aldarrikatzeko ahalegina, Komunitatea bateratzen duen ikuskizun proto-erlijiosoa (artea erlijio eta politikaren arteko bitartekari), bizimodu modernoak bere kultura kitsch komertzializatuarekin dakarren usteltze utilitarioaren aurka; baina, aldi berean, noraezean lerratuz ordezko erlijio baten estetika kitsch komertzializatu baterantz, faltsutze bat, inoiz bat izatekotan. Bestela esanda, Parsifalen arazoa ez da bere unibertsoak duen bitartekaririk gabeko dualismoa (Klingsorren sasi-atseginen erresuma versus Grialaren esparru santua), bere aurkakoek duten distantzia falta, haien oinarrizko identitatea baizik: ez al da Grialaren errituala (obrak duen ikuskizun estetiko gustukoena eskaintzen duena, pare bat biggest hits) azken faltsutze klingsortarra? (Parsifal-en gure gozamenean fede txarraren kutsua Pucciniren gure gozamenean fede txarraren antzekoa da.)

Parsifal-ek musikaren ahalmen (salbatzaile)arekiko uste on naif osoa gordetzen du, eta ez du arazorik topatzen erritualaren ikuskizun estetikoan jainkozko dimentsio noumenala eskaintzeko.

Parsifal-en, Amfortas eta Parsifal bera norbanako kementsu gisa nabarmentzen dira; ez al dira Amfortasen bi kexak Parsifal-eko pasarte indartsuenak, subjektibitateari ukoa eskatzen duen mezuaren azpijana inplizituki eginez? Aurkakotasun musikala, Parsifal-en, Grialaren komunitateak duen koru-estilo garbiaren eta Klingsorren unibertsoak duen kromatismoaren artean.

Hori al da, baina, irtenbide bakarra? Demagun Parsifal-ek seinalatzen duela halaber beste norabide bat, kolektibo berri baten azaleratzea. Tristanek erredentzioa aurkezten badu estasizko ihesbide suizida gisa ordena sozialeTIK, eta Meistersingerrek integratze etsia indarrean dagoen ordena sozialeRA, Parsifal-ek bere aldetik amaiera ematen dio Sozialaren forma berri baten asmazioari. Parsifalen “Argitan jarri Griala!” (“Enthüllt den Graal!”) deiarekin batera igarotzen gara Grialaren komunitatetik –ordena itxitzat hartuta, non Griala jakitunen zirkuluari baino ez baitzaio erakusten, aginduriko denboran, erritual baten bidez– ordena berri batera, zeinean Griala denbora guztian erakusgai mantendu behar den: “Ez da berriro itxiko leku santua!” (“Nicht soll der mehr verschlossen sein!”). Aldaketa horren ondorio iraultzaileei dagokienez, gogoratu Nagusia pertsonaiaren patua Tristan-Maistersinger-Parsifal opera hirukotean (Marke erregea, Hans Sachs, Amfortas): lehenengo bi lanetan, Nagusiak bizirik dirau malenkoniaz beteriko pertsonaia atsekabetu gisa; hirugarrenean, KARGUTIK KENDU egiten dute, eta hiltzen da.

Hortaz, zergatik ez irakurri Parsifal gaur egungo ikuspegitik: II. Ekitaldian Klingsorren erresuma fantasmagoria digitalen, jolas birtualen eremua da; Harry Kupfer zuzen zen Klingsorren lorategi magikoa bideo-areto baten moduan taularatzean, eta Lore-Neskak gorputz femeninoen zatikitan xehe-xehe eginda (aurpegiak, hankak...) sakabanaturiko TV-pantailetan agerian jartzean. Klingsor ez al da Matrix Master halako bat, errealitate birtuala manipulatzen duena, Murdoch eta Bill Gates arteko konbinazioa? Eta II. Ekitalditik III. Ekitaldira igarotzen garenean, ez al gara igarotzen ari sasi errealitate birtualetik errealaren mortura, naturaren funtzionamendu normala bidetik aterarazi zuen hondamendi ekologikoa gertatu ondorengo lur eremura? Parsifal ez al da eredu bat Keanu Reevesentzat The Matrix-en, Laurence Fishburne lagun Gurnemanzen rolean?

Hala, bada, bat tentatua dago erantzun arrunt zuzen bat emateko galderari: zer arraiotan aritu zen Parsifal bere bidaian, II. eta III. Ekitaldien artean pasatzen den denbora luzean? Benetako Griala jendea dela, jendearen sufrimendua. Demagun berak giza miseria, sufrimendua eta esplotazioa soilik ezagutu zuela. Hortaz, demagun kolektibo BERRIa alderdi iraultzaile baten antzeko zerbait dela, demagun baten batek arriskua hartzen duela Parsifal Brechten Antzezlan didaktikoen (Leherstücke) aurrekari gisa irakurtzeko, demagun sakrifizioari buruzko haren mintzagaiak bidea irekitzen diola Brechten Hartutako Neurrien (Die Massnahme) gaiari, Hans Eislerrek, Berg eta Webern ondoren Schoenbergen hirugarren ikasle handiak, musikatu zuena. Gaia ez ote da bietan, Parsifal-en eta Die Massnahm-en, ikasketarena? Heroiak ikasi behar du nola lagundu jendeari sufrimenduan. Ondorioa, ordea, aurkakoa da: Wagnerrengan errukia, Brecht/Eislerrengan norberaren errukiari amore eman ez eta zuzenean ekiteko indarra. Hala ere, aurkakotasun hori bera erlatiboa da: partekatzen duten gaia ERRUKI HOTZ, URRUNarena da. Brechten ikasgaia erruki HOTZAren antzea da, sufrimenduarekiko errukia, besteei laguntza emateko berehalako premiari eusten irakatsiz; Wagnerren ikasgaia ERRUKI hotza da, santu jarrera urrundua (gogoratu Syberbergen bertsioan Parsifalek neska hotzaren antza hartzen duela), hala eta guztiz ere, errukia gordetzen duena. Wagnerren ikasgaia (eta Wotan/Odin-en sena), alegia, askatasun ekintzarik handiena denez nahitaez gertatu behar duena onartu eta aske aurkeztea, harrigarriro errepikatuta dago Brechten Antzezlan didaktikoen oinarrizko ikasgaian: ikaskideek hilko duten mutil gazteak ikasi behar duena zera da, Einverständnisaren (konformidadearen) antzea, norberaren hiltzea onartzea, dena den, gertatuko da eta.

Eta zer esan aukera horrek argi eta garbi oinarrian duen misoginiaz? Ez al da izango Parsifalek lehenengo bi obren ustekizun partekatua, haien maitasun aldarrikapena (estasizko gortesau maitasuna, ezkon maitasuna), ezeztatu egin zuela, komunitate huts-hutsik maskulino bat hautatuz? Hala eta guztiz, demagun, hemen ere, Syberberg zuzen zegoela: Kundryren musuaren ondoren, (histeriazko-sedukziozko) emetasunaren arbuio betean, Parsifal emakume baten gisa antzaldatzen da, jarrera subjektibo femenino bat hartzen du. Eta aurrean daukaguna komunitate sagaratu erradikal bat balitz, emakume hotz bihozgabe batek, Joana Arc-eko berri batek, gidatua? Eta zer esan Grialaren komunitatea iniziazio zirkulu itxi elitista bat delako usteaz? Parsifalen azken manuak Griala agerian jartzeko azpijana egiten dio elitismo/populismo alternatiba faltsuari: egiazko elitismo guztia unibertsala da, guztiengana eta denari zuzendua, eta badago zerbait berez-berez arrunta ezkutuko jakituria gnostiko iniziaziozkoei buruz. Parsifal operaren maitale ugariek kexa izan ohi dute: opera handi bat, bai, edertasun hunkigarrizko pasarte ugari barne; baina, guztiarekin ere, Gurnemanzen bi narrazio luzeak (I. eta II. Ekitaldien lehen erdia baino gehiago hartzen dutenak) Wagner txarrena dira: jadanik ezagunak zaizkigun lehengo balentrien kontaera aspergarri bat, tentsio dramatikorik gabea. Guk proposatzen dugun Parsifal irakurketa komunistak bi narrazio horien errehabilitazio osoa dakar, operaren bi une funtsezkotzat hartuz. Aspergarriak izan daitezkeelako kontua sumatu egiten da Brechtek 1950ko hamarkada hasieran idatzitako poema labur baten lerroetan barrena. Poema Alemaniako Errepublika Demokratikoko langile izengabe bati zuzenduta dago, lanordu luzeen ondoren behartuta baitago tokiko alderdiko funtzionario batek emandako hitzaldi politiko aspergarri bat entzutera: “Akiturik zaude lanaldi luzea kari / Hizlaria ari da bere burua errepikatzen / Hitzontzi baten hitzaldia, hizkera larriz / Ez ahaztu, nekatu horrek: / Egia dio”. Hau da Gurnemanzen rola, zer eta egiaren ordezkaria izatea edo, zergatik ez, bozeramailea. Kasu jakin honetan, aspergarri predikatua bera da egiaren adierazle bat (are bektore bat), jolasen eta azaleko denbora-pasen txundimen liluragarria ez bezala. (Badago, jakina, beste zentzu bat, Brechtek oso ondo zekienez: dialektika bera da barne-barnean komikoa.)

Eta zer esan Koruaren azken deiaz “Erredimitu erredentorea!”, batzuek adiera anti-semitan irakurri zutena: “erredimitu/salbatu Kristo tradizio judutarraren arauetatik, semita izaeraz gabetu”? Hala eta guztiz ere, zergatik ez irakurri lerro hori zehazkiago, amaierako beste baieztapen tautologikoaren oihartzun modura: “Jo zuen lantzak bakarrik senda dezake zauria” (“Die Wunde schliesst der Speer nur, der sie schlug”)? Ez ote da hau prozesu iraultzaile ororen paradoxa giltzarria, haien bilakaeran indarrean dagoen bortizkeria gainditzeko bortizkeria beharrezkoa izateaz gain, iraultzak, Ordena Berri bat gisa sendotze aldera, bere seme-alabak irentsi behar dituela?

Wagner proto-faxista bat? Zergatik ez bertan behera utzi Wagnerren elementu proto-faxisten bilaketa hori, eta, horren ordez, bereganatze keinu bortitz batez, berrinskribatu Parsifal muturreko alderdi iraultzaileen tradizioan?

Sarri entzuten da, artelan bat ulertzearren haren testuinguru historikoa ezagutu beharra dagoela. Topiko historizista horren aurka, baten batek baieztatu beharko luke testuinguru historiko gehiegik lausotu egin dezakeela artelanarekiko harreman zuzena. Parsifal-i zuzen heltzeko, adibidez, batek ABSTRAKZIOA egin beharko luke horrelako huskeria historikoetatik, batek DESKONTESTUALIZATU beharko luke obra, jatorriz tinko finkatua izan zen testuingurutik kanpo atera. Areago, artelana bera da, hain zuzen, testuinguru bat ematen duena, egoera historiko jakin bat zuzen ulertzeko gai izan gaitezen.

Parsifal bat, ez diharduena kanpoko kutsadurak (Kundry juduaren kopulazioa) mehatxaturiko odol garbidunen zirkulu elitista batez. Irudi horren aurrean bi zailtasun daude: lehenik, Klingsor bera, gaitzaren aztia eta Kundryren nagusia, Grialaren zaldun ohia da, barne gunekoa da; bigarren puntua, testua benetan hertsiki irakurtzen bada, ezin da saihestu honako ondorioa, alegia, gaitzaren egiazko iturburua, Grialaren komunitatea bidetik aterarazi zuen sakoneko desoreka, haren erdigunean bertan datzala; zorigaitzaren jatorrian Grialaz gozatzeko Titurelen gehiegizko obsesioa dago. Gaitzaren egiazko figura Titurel da, père-jouisseur lizun hori (agian aldera daitekeena Frank Herberten Dun-en azaltzen diren Espazio Kofradiako zizare erraldoi antzeko kideekin, gorputzak higuingarriki desitxuratuak dituztenak espezia gehiegi kontsumitzeagatik).

Horrek, bada, azpijana egiten dio ikuspegi anti-semitari, zeinaren arabera azken batean istilua beti baitator kanpoaldetik, organismo sozialaren oreka errotik aldarazten duen gorputz arrotz baten itxurapean. (Brechten “Zer da banku batean lapurreta egitea, banku berri baten sortzearekin alderatuta?” galdera ezagunari dagokionez, bat tentatua dago esateko: “Zer da judu txiro batek eginiko urre ebaspena, Arioek –Wotan-ek– Legea indarrean jartzeko erabilitako funtsezko oinarrien bortizkeriarekin alderatuta?”): Wagnerrentzat, kanpotiko sarkina (Alberich) erabateko kontraesan/antagonismo immanente baten (Wotanena) bigarren mailako errepikapen, kanporatze bat baino ez da. Istiluak duen berezko estatus horren seinaleetako bat da Wagnerren operen amaiera handien porrota: hemen porrot formalak antagonismo sozialaren iraunkortasuna adierazten du.

*Autoreak eta Imanol Galfarsorok Why is Wagner Worth Saving?
 lanetik aterata eta egokitua.


Slavoj Žižek
Ljubljana , 1949
Filosofoa





Creative Commons-en baimena